królestwo Widżajanagaru

1336-1566

W 1296 roku starożytne królestwo Jadawów (Yadavagiri), leżące w południowych Indiach, zostało rozbite i splądrowane przez muzułmańskie kohorty tureckiego pochodzenia z rozkazu władcy Ala ud-Dina Chaldżiego. Ucierpiało wiele innych państewek, jak choćby Majsur Hojsalów, a zwłaszcza ich hinduskie świątynie w Halebid i Belur. Lokalna ludność postanowiła wziąć sprawy w swoje ręce, ufortyfikować miejsca strategiczne, zorganizować swoiste pospolite ruszenie i bronić terenów przed najazdami z północy, o których snuto ponure opowieści — gwałty, plądrowanie, porywanie dziewcząt do haremów, a chłopaków do oddziałów wojskowych oraz niszczenie statuetek bóstw w świątyniach stawało się dla Hindusów chlebem powszednim. Wszak Indie północne już od 1210 roku były ciemiężone przez Sułtanat Delhijski.

Ród Sangama wywodził swe pochodzenie od starożytnej dynastii Jadawów, cytowanej w Mahabharacie, ale ponieważ w materiałach źródłowych nie ma mowy o ksiatrijach, domniemywa się, iż byli oni raczej drobnymi lokalnymi przywódcami ludowymi. Jednak ich zmysł organizacyjny, a zwłaszcza umiejętność zebrania ludzi w szeregi, utrzymania ich w dyscyplinie i dowodzenia nimi, pozwoliła im dojść do władzy i utrzymać ją na dłużej. Sangama miał pięciu szlachetnych synów, z których dwóch okazało się zdolnymi założycielami królestwa. Najstarszy z nich, Harihara z dynastii Sangama zasiadł na tronie 18 kwietnia 1336 roku zgodnie ze starożytnym hinduskim obyczajem koronacyjnym i przyjął tytuł raya, król. Panował w zgodzie z braćmi przez prawie dwadzieścia lat. Tron po nim objął w 1355 roku jego brat, Bukka i rządził do 1377 roku. Bracia służyli wcześniej, prawdopodobnie jako lennicy, władcom dynastii Hojsala z Majsuru i cieszyli się ich zaufaniem. Nic więc dziwnego, iż zakładając nowe królestwo korzystali ze wzorów organizacji państwowej wypracowanej u sąsiadów i zapewne łączyły ich też powiązania dynastyczne. Państwo Hojsalów przestało istnieć w 1347 roku, a ich stolica Halebid została doszczętnie zrujnowana przez kolejne najazdy muzułmańskie.

Harihara przejął nie tylko wzory prawa i zarządzania, lecz ich bóstwa domowe oraz otoczył kultem boga Wisznu. Jego nauczycielem duchowym został Sri Widjaranja, niosący wiedzę, wielki ówczesny filozof śiwaicki, autor dzieła Zwierciadło nauki, będące sanskryckim streszczeniem wedyjskich upaniszad. Stworzył on oprawę religijną państwa i dał dynastii Sangama filozoficzną wykładnię władzy. Być może nazwa państwa wzięła się od imienia tego wielkiego mędrca południowych Indii, a wszyscy późniejsi władcy oddawali mu nie mniejszą cześć niż Harihara i uważali go za rzeczywistego twórcę Widżajanagaru. Za swój emblemat przyjęli Warahę, trzecią awatarę boga Wisznu, który właśnie pod postacią dzika zwyciężył demona Hiranję, władcę przestworzy.

Lokację państwa, a raczej siedzibę władzy królewskiej, ustanowiono na południe od rzeki Tungabhadra, wśród skalistych pagórków dających naturalną ochronę. Pierwsze pałace władców wzniesiono w Anegundi, a następnie zaczęto budować stolicę — Hampi. Miejsce założenia musiało spełniać określone kryteria: militarno-obronne, polityczne (centralna pozycja wobec własności lennych), ale przede wszystkim „ustawodawcze” to znaczy mitologiczne. Miejsce musiało być uświęcone, a jeśli nie było — to należało je uświęcić. Hindusi zawsze i wszędzie odwoływali się do Mahabharaty i czerpali stamtąd nazwy i imiona ze starożytnego nazewnictwa. Hampi usytuowano zatem na Pampa Kszetra, wzorowanym na Pampa Sarovar, Polu Chwały cytowanym w Ramajanie. Władcy mieli wysoką samoświadomość i szerokie horyzonty umysłowe, wspierali rodzimą kulturę i religie hindu, popierali rozwój nauk i literaturę, dążyli do szybkiego wzbogacenia się regionu, by mieć fundusze na zorganizowanie regularnej armii. Bogactwo przyciągało ogromne rzesze rzemieślników i artystów, a za nimi przybywali bogaci kupcy i handlarze, by towary sprzedawać, kupować i wymieniać.

Harihara budował królestwo wraz z czterema braćmi, którzy dochowali mu wierności i lojalności. Kempanna trzymał pieczę nad regionem Andhya, Bukka — w regionach centralnych, Marappa — na wschodzie, a Muddappa — kontrolował wybrzeże zachodnie. Było to zarządzanie modelowe. Bukka przejął władzę po swoim bracie i kontynuował jego politykę. Do 1447 roku państwo urosło w siłę i rozciągnęło kontrolę nad terenami Indii południowych aż do rzeki Kriszny, zmuszając władców muzułmańskich do opuszczenia Maduraju. Wzbogaciło wszystkie tereny południa, a wieść o bogactwie bajkowej stolicy Hampi, gdzie na bazarach można było znaleźć nie tylko towary indyjskie, ale towary najdroższe i najbardziej luksusowe, rozeszła się szerokim echem po całych Indiach. Hampi było wtedy jednym z najwyśmienitszych ośrodków handlowych na świecie. Wspaniałe świątynie przyciągały pielgrzymów, którzy podczas świąt religijnych przysparzali bogactwa braminom oraz przyświątynnym kupcom. Wszystkie praktycznie budowle były zorientowane na handel — świątynie miały długie perystyle, swoiste forum romanum, gdzie kwitło codzienne życie i wymiana towarów. Hampi było też stolicą religijną Widżajanagaru, a w świątyniach śpiewały, grały na instrumentach i tańczyły słynne devadasi, boskie służebnice, organizujące teatralne widowiska mniej religijne, a bardziej mitologiczne i uprawiające zapewne nierząd. Kult Wisznu charakteryzował się mniejszym natężeniem emocjonalnym i religijnym oddaniem, był za to bardziej radosny i zwyczajnie ludzki.

W 1447 roku król z dynastii Sangama okazał się słabym wojownikiem i już nie potrafił obronić północnych rubieży kraju przed najazdem Bahmanidów. Władzę przejął więc generał armii królewskiej, znany i szanowany Saluwa Narasimharadża, który wsławił się brawurą podczas wielu bitew. Został samozwańczym administratorem regionów północnych i zachodnich, ale dopiero w 1485 roku ruszył na Hampi i zdetronizował ostatniego króla z dynastii Sangama — Wirupaksaraję. Lecz w centralnych regionach królestwa nie był tak znany jak na północy i pięcioletni okres jego panowania okazał się niespokojny z powodu buntów pomniejszych dowódców armii.

Dopiero w 1509 roku pojawił się władca godny swego potężnego królestwa — Krisznadewaradża z dynastii Tuluwa. Rządził przez dwadzieścia lat, z których większość spędził w siodle i na słoniu bojowym, walcząc przeciw sułtanom z Dekanu i broniąc niezawisłości swych terytoriów. Był przyjazny dla obcokrajowców, sprawiedliwy dla swoich, miły w obejściu i szlachetny w uczynkach. Wzniósł jazdę konną do rangi sztuki i we wszystkich świątyniach kazał rzeźbić szeregi jeźdźców na koniach wzniesionych do ataku. Zbudował rozliczne świątynie, był nie tylko wielkim królem, ale też poetą piszącym poezje w języku telugu, a dramaty w sanskrycie. Opiekował się erudytami i pisarzami. Studiował społeczno-polityczne warunki w swoim państwie, dochody dzielił na cztery części — dwie czwarte szły na utrzymanie wojska, jedna czwarta szła na dary dla świątyń, rytuały i obrzędy religijne (świątynie utrzymywały się z własnych dochodów) i jedna czwarta — na pomyślność i dobrobyt mieszkańców. Kazał opracować projekty nawadniania ziemi i rozwijania rolnictwa. Podatki z handlu były niewielkie. Utrzymywał kontakty z Portugalczykami i innymi kupcami obcej narodowości, którzy wszyscy zgodnie potwierdzali wiadomości o przepychu dworu i dobrobycie społeczeństwa. Wprawdzie jeszcze zdołał utrzymać integralność terytoriów, ale dni Widżajanagary były już policzone. W Dekanie konsolidowały swe siły niezależne sułtanaty, których jedynym celem od lat było rozbicie hinduskiego królestwa Widżajanagaru. Zostawił po sobie wspaniałe świątynie, wzniesione w monumentalnym stylu o charakterystycznych wieżach gopuram i bajkową stolicę Hampi.

W tym czasie siła Sułtanatu Delhijskiego słabła i nie udało się mu utrzymać władzy na południu, gdzie w muzułmańskiej części Dekanu powstał najpierw Sułtanat Bahmanidów (1347-1527) założony przez Ahmada Szacha Bahmani, a następnie w 1489 roku rozpadł się na pięć niezależnych od siebie sułtanatów: Bidar, Ahmednagar i Berar, Bidżapur, Golkonda (później nazwana Hajdarabad) i Ahmedabad. W 1566 roku sułtanaty ruszyły na południe i w słynnej bitwie pod Talikot rozbiły wojska Szadaśiwaradży, ostatniego Taluwy. Uszedł z życiem z masakry, która obróciła w perzynę bajkową stolicę Hampi, został wzięty do niewoli wraz z haremem i zamordowany w 1570 roku.

Tym samym w 1566 roku imperium przestało istnieć, choć na gruzach Widżajanagaru pojawiła się czwarta dynastia zubożałych i niewiele już znaczących władców Arawidu (Karnata), którzy z coraz większym trudem utrzymywali nominalną integralność królestwa, a odeszła w niepamięć w 1680 roku. Niesnaski wewnętrzne, regularne ciosy wojsk muzułmańskich, pojawienie się nowej siły, Anglików, którym musieli odsprzedać w 1639 roku ziemie pod port w Madras, spowodowały ostateczny upadek ostatniego wielkiego hinduskiego królestwa południowych Indii.

zobacz także: