WstępKontaktindeksybibliografiamapyprzekazsłowato nie takmieszkańcypostaciepodróżeIndiastart
indiaguide menu
 

Kriszna i Radha

Kriszna

ciemny, ciemnobłękitny jak burzowa chmura
albo: ten, który przyciąga szczęśliwość,
od krs = przyciągać;
-na skrót od ananada = szczęśliwość

W Bhagawadgicie, Kriszna sam wyjaśnia Ardżunie rację swego pojawienia się na ziemi: Ilekroć wyczerpuje się prawo, Bharato,
a krzewi się bezprawie,
tylekroć zsyłam sam siebie.

Objawiam się w każdej erze ludzkości,
ku pomocy dobrym, występnym na zgubę,
i dla odnowienia prawa.
[(Bhagawadgita, IV, 8, tłum. Joanna Sachse,
Biblioteka Narodowa — Ossolineum, 1988)]

W Rigwedzie jest wzmianka o tym jak Indra, bóg wojny zwyciężył 50 000 krisznów, którzy byli asiurami. Być może chodzi o pierwsze zwycięstwa Indoeuropejczyków odniesione nad autochtonami o ciemnej karnacji skóry, a Kriszna mógł być albo ich wodzem albo bóstwem (asiurowie są zazwyczaj bogami ludów podbitych). Lud ten, osiadły na terenie Gudżaratu, pomagał Bharatom przy odzyskiwaniu terytoriów utraconych w okresie pojawienia się drugiej fali ludów indoeuropejskich. Kriszna został niewątpliwie zaakceptowany przez społeczeństwo wedyjskie dzięki szlachetności postępowania (arya) i okazał się niezbędny dla procesu integracji.

Na jego przedaryjskie pochodzenie, oprócz koloru skóry, wskazuje wierność Śiwie i kult lingamu. W Bhagawadgicie objawia się jako Najwyższa Moc Boska i jako Boski Nauczyciel, który przekazuje indoeuropejskim wojownikom Naukę Jogi, należącą do najstarszej warstwy cywilizacyjnej Indii, przechowaną przez mędrców znad Indusu. Podczas tego długiego procesu wymiany kulturowej między spadkobiercami cywilizacji harappejskiej, a nowymi przybyszami, Kriszna nie został jednak włączony do panteonu wedyjskiego, mimo że zdetronizował Indrę, ale jego kult był niezwykle żywy wśród ludów rolniczych. Paradoksalnie później niż Rama, siódmy awatara Wisznu, dopiero w pierwszych wiekach naszej ery stał się jedną z najważniejszych Boskich Postaci hinduskiej sanatany dharmy, według której pojawił się na ziemi jako ósmy awatara Wisznu, przynosząc na ziemię ideę miłości w znaczeniu ahimsy i bhakti, niekrzywdzenia i bezwarunkowego, całkowitego oddania się bogu. Rama i Kriszna pojawili się na ziemi wśród ludzi, zadbali o potrzebę kontaktu ludzi z boskością, stali się bliscy i dlatego są najbardziej z wszystkich boskich postaci wielbieni, kochani i adorowani.

Murti Kriszny, jego postać, jest też jedną z najbardziej skomplikowanych, ukazuje wielość aspektów niekiedy wewnętrznie sprzecznych (wojownik nawołujący do zniszczenia/radosne niewinne dziecko) odbiegając zarówno od nieskomplikowanej postaci Wisznu, którego jest awatarem jak i od spójnej i jednoznacznej postaci Ramy. W różnych regionach Indii przybiera różne twarze, jest wielbiony pod wieloma imionami i sławiony w mitach o różnej treści. Niewątpliwie jest w Indiach jedną z największych mocy boskich, ukazując się wielbicielom pod taką formą, jaką oni sami sobie wybiorą i jakiej oczekują. I dla nich jest wtedy Najwyższym Objawieniem, Jedyną Boską Rzeczywistością, Potęgą Świata — Iśwarą.

Mimo to nie jest bogiem osobowym — Tak naprawdę, dla dobra wszystkich istot, Kriszna nieustannie rodzi się gdzieś, by żyć wśród ludzi jak jeden z nich.[(Mahabharata, 812)]

W nurcie bhakti, który po raz pierwszy pojawił się w Indiach już około III wieku p.n.e. i zyskał ogromną popularność, Kriszna jest wobec ascetów i mędrców przeciwstawnym archetypem duchowości. Ascetyczne nurty szkół buddyjskich i dżinijskich były dostępne tylko dla nielicznych, podczas gdy doktryna bhakti, oparta o prostą pobożność, bez skomplikowanych rytuałów, była radosnym uwolnieniem się duszy i jej wzlotu ku boskości. Pozwoliła wreszcie rozwijać wewnętrzną duchowość kobietom, a także wielbicielom z niższych stanów społecznych, gdyż wobec bóstwa wszyscy byli równi. Miłość Radhy do Kriszny została wzbogacona o wymiar metafizyczny. Radha to dusza bhakty dążąca do zespolenia z Brahmanem-Kriszną i nie zaznająca spokoju zanim się z Nim nie połączy.

Mantra wejścia w energię tej boskości to: Hare Kriszna Hare Kriszna Kriszna Kriszna Hare Hare.

Najważniejsze aspekty, wokół których rozwijały się i rozwijają rozmaite formy obrzędowości i duchowości, a także kanwy opowieści mitologicznych to: Kriszna-dziecko, Kriszna-pasterz-kochanek, Kriszna-mistyk, Kriszna-wojownik.

·÷·

Kriszna-dziecko

Ułożona dopiero w I — II wieku n.e. Harivamsa opowiada o dzieciństwie Kriszny. Ten obraz zdaje się być ważniejszy od obrazu Kriszny dorosłego. Przedstawia się go jako szczęśliwe boskie dziecię o błękitnej skórze, samotnie płynące na liściu po rzece. Inne sceny to kradzież mleka (masła) w domu Jaśody, walka z rakszasami, siedzący na huśtawce wśród kobiet.

Kamsa, król Mathury uwielbia swoją siostrę Dewaki i nie zgadza się na ślub z księciem Wasudewą. Jednak musi wydać siostrę za mąż, ale kiedy odwozi siostrę na uroczystość zaślubin otrzymuje przepowiednię, że jej ósme dziecko doprowadzi go do upadku. Wściekły, wyciąga Dewaki za włosy i wyrzuca z rydwanu. Łagodny Wasudewa obiecuje, że odda Kamsie wszystkie ich dzieci. Oddali sześć, ale siódme, Balarama, zostaje w tajemnicy ukryty u niańki. Gdy Kamsa dowiaduje się o tym, wtrąca brzemienną Dewaki do więzienia.

Kriszna urodził się w więzieniu, a gdy ojciec wziął go na ręce bramy więzienia otworzyły się za sprawą Wisznu i Wasudewa wyniósł dziecko, przeszedł przez wzburzone wody Jamuny i oddał opiekunce, która go wykarmiła. Kriszna jako dziecko był bardzo niesforny, a jego psoty w formie przypowieści są opowiadane wszystkim indyjskim dzieciom. Jaśoda z mężem Nandą, który był pasterzem krów mieszkała w Gokuli, zakątku krów, i Kriszna korzystał z niczym nie skrępowanej swobody w lesie Vrindavan. Jednak Jaśoda miała z nim mnóstwo kłopotów, na przykład nie pozwoliła mu wypić mleka, gdyż odstawiła je na masło, a Kriszna potajemnie wypił jednym haustem całe mleko. Kiedy Jaśoda znalazła pustą konew, przywołała Krisznę i kazała mu otworzyć buzię. Jaśoda zobaczyła we wnętrzu Kriszny cały świat i zrozumiała, że jest on bogiem.

Kamsa wysyłał rakszasy, karły i demony, złośliwe i złe duchy pod różnymi postaciami, by zabiły Krisznę. Putanę o piersiach pełnych zatrutego mleka, ale Kriszna wyssał z niej życie; trąbę powietrzną, która uniosła dziecko w powietrze, ale Kriszna rozbił tę rakszasę o skałę; gigantycznego kruka mającego go połknąć, ale Kriszna stał się tak gorący, że ptak musiał go wypuścić. W rzece Jamunie żył wąż zwany Kalija, który nie pozwalał kobietom czerpać wody, więc Kriszna zanurkował, wydobył potwora i stanąwszy na nim zmiażdżył go swym ciężarem, gdyż waga Kriszny to cały ciężar świata.

Innym razem, gdy był już młodzieńcem, biegł przez las, a gdy kolejny rakszasa spowodował pożar, Kriszna połknął cały ogień, ocalając ludzi. Pokłonił się Agni, bogu ognia, od którego otrzymał czakrę, dysk tworzący nowe kosmiczne światy. Zniszczył ostatecznie Kamsę i usadowił w Mathurze prawowitego władcę, Urgasena.

Gowinda, Gopala, Kriszna-pasterz

Kriszna był pasterzem białych krów o okolonych czarną obwódką oczach w kształcie migdałów, był dla nich dobry i umilał im czas grając na flecie. Obrazy Kriszny przedstawiają go jako samotnego pięknego pasterza-tancerza grającego na flecie i stojącego obok białej krowy. Ma charakterystycznie założoną prawą nogę za lewą kostkę.

Jako pasterz Kriszna pokonał Indrę, aryjskiego boga grzmotów i wojny, i na swoich ziemiach wokół góry Gowardhany namówił ludzi do oddawania czci krowom, nie poprzez rytuał, ale poprzez niezabijanie i pokorną miłość do wszelkiego stworzenia. Gdy Indra zobaczył, że wieśniacy przestali mu składać ofiary, zesłał ulewny deszcz. Ale Kriszna ochronił ludzi podnosząc na jednym palcu górę Gowardhanę, tak by mogli się pod nią schować.

W lesie Vrindavan, gdzie rosły jego ukochane drzewa tulsi, skrywały się w ich cieniu piękne pastereczki. To tutaj tańczył z gopi szalony taniec lila rasa (igraszki uniesienia). Wirował w zaczarowanej rasa mandala (okręgu uniesienia) razem z 999 gopi, grając na flecie, a każda uważała, że tańczy tylko z nią. Wabił je tą grą, a one traciły głowę, wielbiły go nad życie i oddały by mu wszystkie kosztowności, byle tylko upajać się jego czarowną postacią. Gopi pytały umiłowanego Krisznę, co mają mu ofiarować, żeby tylko mogły spotkać go w przyszłym życiu, ale on nie chciał za żadne skarby wiązać się na przyszłość. Cieszył się, gdy przynosiły mu listki z drzewa tulsi i odrobinę wody. Gdy gopi zażywały kąpieli w rzece, Kriszna zabierał im spódnice i rozwieszał na rozłożystym drzewie pippal. Podziwiał ich wodne igraszki siedząc na drzewie, grą na flecie przyciągał je do siebie, ale spódnice oddawał wtedy, gdy go wdzięcznie poprosiły. Przeżył wiele miłosnych przygód. Zwłaszcza w nocy, kiedy kobiety odchodziły od mężów, rozczarowane i wciąż pragnące złudnej miłości, a w spotkaniu z Kriszną doznawały upojenia i odchodziły od zmysłów.

W lesie Vrindavan Kriszna spotkał Radhę, żonę innego pasterza, gopi może nie najbardziej ponętną, ale najbardziej mu oddaną, która porzuciła cały świat, by oddać się niestawiającej żadnych warunków miłości do Kriszny.

Drzewko tulsi rośnie przy każdej świątyni poświęconej Krisznie, a wielbiciele przynoszą mu w darze listki, które opadły danego dnia.

Rośnie także w doniczce przed każdym domem wielbicieli Kriszny i Wisznu.

Radha

=powodzenie

Podobnie jak Sita, nie jest uosobieniem potężnej żeńskiej mocy, choć jest wcieleniem bogini Lakszmi.

Utożsamia ciche pragnienie duszy, która tęskni za zjednoczeniem z bogiem, za rozpłynięciem się w duchowej przestrzeni świata.

Radha jest w swej miłości bezgranicznie oddana i cierpliwa. Uczy cierpliwości i przetrwania czasu rozdzielenia, który dla niektórych jest czasem katuszy i cierpienia. Radha czeka na spełnienie swej miłości z Kriszną zastygając w niemym do niego zachwycie, ale to pragnienie, łkanie ukryte na dnie duszy, nie wydobędzie żadnej skargi. On zapomina, tańczy z innymi, nie przychodzi, odwleka spotkanie, uwodzi każdą kobietę, a ona jest samym oddaniem i cierpliwym trwaniem w ciszy oczekiwania.

Jednak gdy przychodzi, dusze się splatają i czas jest wypełniony wiecznością. Siadając razem na huśtawce i kołysząc się w rytm połączonych ciał, odczuwają pełnię rozkoszy. Kriszna kradnie jej spinkę do włosów i zatapia się w jej rozpuszczonych, pachnących od słońca włosach. W zapamiętaniu miłosnego uścisku wiruje cały świat, aż do utraty tchu. Nie ma Radhy, ani Kriszny, tylko miliony pragnących kobiet i mężczyzn. Spełnienie jedności w boskim porządku przeznaczenia. Wreszcie Kriszna czesze i splata warkocze, zamyka spinkę. Odchodzi, a Radha czeka z pamięcią upojenia. To jej uwielbienie czyni z Kriszny boga.

Wraz z pastereczką Radhą są archetypem kochanków, pary frywolnej, gdzie nie intelekt a erotyzm odgrywa najważniejszą rolę, a miłość nie jest uwarunkowana ziemskimi ograniczeniami. Kolorowe obrazki Kriszny i Radhy dawane są w prezencie młodym parom małżeńskim.

Kriszna-mistyk

W różnych odmianach ruchu bhakti, para Kriszna i Radha utożsamiają mistyczny związek dwojga połączonych dusz.

Wszyscy wielcy poeci Indii układali pieśni o tęsknej miłości Radhy do Kriszny, także Rabindranath Tagore. Ale najpiękniejsza powstała w XII wieku w Bengalu — Gitagowinda czyli Pieśń o Krisznie Pasterzu Dżajadewy.

Kriszna-wojownik

Przedstawiany jest zawsze i nieodmiennie jako woźnica zaprzęgniętego w osiem rumaków rydwanu Ardżuny.

Kriszna opuścił brzegi Jamuny, Vrindavan i Mathurę i jako dorosły mężczyzna udał się ze swym klanem Jadawów do Gudżaratu, gdzie zbudował miasto Dwarkę i zamieszkał z żoną Rukmini. Zaprzyjaźnił się z braćmi Pandawami, ale najbardziej z Ardżuną i jej oddał za żonę swoją siostrę Subhadrę. Chciał pomóc Pandawom w wojnie z Kaurawami i przyjął funkcję woźnicy rydwanu Ardżuny. W przeddzień kataklizmu wojny otrzymał od Wisznu Najwyższą Moc Boskiej Energii i przekazał Wiedzę, objawienie nowego pojęcia Dharmy i trzech sposobów ujarzmienia namiętności, Jogę czynu, poznania i miłości.

Powrócił z bratobójczej wojny do Dwarki, gdzie próbował odmienić los Jadawów, których przeznaczenie, czyli wcześniej nagromadzona karma popchnęła do samounicestwienia i wzajemnego mordowania. Kiedy jego brat udał się na medytację nad brzeg morza, Kriszna poszedł za nim i zobaczył jak wąż Śesza Ananta wydobył się z ust Balaramy i zniknął w oceanie. Sam wtedy poszedł do lasu i pogrążył w medytacji. Został niechcąco ugodzony strzałą w piętę przez myśliwego, który uganiał się za danielem. Pięta była jedynym miejscem pozbawionym nieśmiertelności. Ponieważ przy życiu nie ostał się ani jeden z Jadawów, nikt nie zadbał o kremację ciała. Siedem dni po odejściu Kriszny, miasto Dwarka zostało pochłonięte przez morze.

Balarama

=ładne dziecko

Starszy brat Kriszny, wcielenie węża Śeszy, reprezentuje wieśniaków uprawiających ziemię, w opozycji do Kriszny, który reprezentuje nomadów, pasterzy krów. Przedstawia się go ubranego na biało lub niebiesko, z lemieszem lub młotem. Pod imieniem Balabhadry tworzy wraz z Kriszną i ich siostrą Subhadrą, Jagannathę, trimurti Najwyższej Mocy Boskiej czczoną w świątyni Jagannathy w Puri.

Dżanamastami — święto urodzin Kriszny na przełomie sierpnia/września wymaga przestrzegania 24-godzinnego postu aż do północy, kiedy przyszedł na świat. Statuetki boga są oblewane mlekiem, a jego imię powtórzone 108 razy. Zespoły taneczne pokazują epizody z jego życia, głównie rasa mandalę.

*