świątynie różnych kultów

Pierwszą świątynią była mandala, okręg nakreślony na piasku, ułożony z kamieni, patyczków, kopczyków łajna świętej krowy. Okręg wyznaczał przestrzeń sacrum, w którą człowiek przenosił się z przestrzeni profanum. Święto wyznaczało czas sacrum. Wynajdywał też różne ołtarze naturalne, obdarzone mocą – niezwykły kamień, pagórek, brzeg rzeki, polankę w lesie.

Pierwszą kamienną budowlą sakralną ochraniającą ołtarz, stół ofiarny, była mandapa – cztery kolumny podtrzymujące kwadratowy plafon, w którym umieszczano płaskorzeźbę mandali o plastycznym i przestrzennym rysunku, dającym wrażenie głębi. Często mandapy pozostawały poza główną świątynią i spełniały rolę służebną dla kultu świątyni. Niekiedy rozbudowano je do rozmiarów potężnego holu, gdzie tancerki świątynne wykonywały tańce rytualne, niektóre miały tysiąc i więcej kolumn; wykuwano je też w skale, z płaskimi kolumnami. Mandapa jest prototypem każdej hinduskiej świątyni.

Mandir to rodzima nazwa hinduskiej lub dżinijskiej świątyni, np. Matri Mandir w Auroville [świątynia poświęcona kosmicznej Matce]. Mandir może mieć różną formę architektoniczną, starożytną, nowoczesną, stylizowaną. Śikhara to zwieńczenie, wieża w formie „szyszki” nad głównym ołtarzem, charakterystyczna dla stylu nagara; symbolizuje mityczną górę Meru lub płomień ofiarny ołtarzy wedyjskich. Kiedy świątynia ma sikharę, to mówi się o stylu aryjskim Indii północnych, w odróżnieniu od wieży-piramidy wimana, charakteryzującej styl drawidyjski Indii południowych. Gopura to zwieńczenie jednej z czterech bram wejściowych w świątyniach tamilskich, zorientowane w każdą stronę świata. Matha to bardziej klasztor niż ashram, zogniskowany wokół silnego, duchowo rozwiniętego mistrza.

Vihara, schronienie, azyl to klasztor buddyjski; często przekształcany w instytucję edukacyjną (jak uniwersytet w Nalanda), posiadał na swoim terenie liczne świątynie buddyjskie, rozmaicie nazywane, których cechą wspólną jest zawsze sala do medytacji, często mieszcząca główny posąg Buddy.

stupa - świątynia buddyjska
gurdwara - świątynia sikhijska
meczet - świątynia muzułmańska
kościół - świątynia chrześcijańska